Non-Dualiteit en Meditatie

“Als je niet de oceaan wordt, zul je elke dag zeeziek zijn." - Leonard Cohen 

Is het niet verwonderlijk dat wij ons vaak op ons best voelen wanneer het gevoel van ‘ik’ afwezig is? Niets is lekkerder dan jezelf in een hobby, in de ogen van je partner of in het maken of beluisteren van muziek te verliezen. Dit ‘jezelf verliezen’ betekent natuurlijk niet letterlijk jezelf verliezen. Je bent tijdens dergelijke ervaringen juist met je aandacht en gehele zijn aanwezig en betrokken. Wat met ‘jezelf in iets verliezen’ wordt bedoeld is dat je je tijdens een hier-en-nu-ervaring niet van jezelf bewust bent. Er is alleen maar de directe ervaring van handelen, doen of waarnemen.

Wanneer je bijvoorbeeld jezelf verliest in het zien van een zonsondergang ervaar je enkel het zien van de zonsondergang. Zodra je niet meer de zonsondergang ervaart maar denkt over de zonsondergang, ontstaat automatisch de ervaring van een denkbeeldige scheiding tussen jezelf (degene die waarneemt) en het waargenomene. Misschien roept de zonsondergang herinneringen in je op, ontstaat er een oordeel over of vraag je je af hoe lang de zonsondergang nog gaat duren. Met het denken over de zonsondergang ontstaat automatisch ook de ervaring van een ‘ik’-gevoel als referentiepunt en de ervaring van de zonsondergang als een los en op zichzelf staande gebeurtenis of object. Bovendien ontstaat de beleving van tijd. Je kijkt terug op of vooruit naar. Dit alles gebeurt geheel denkbeeldig, maar kan wel gemakkelijk de illusie voeden dat het leven uit van elkaar afgescheiden elementen bestaat en wijzelf van onze omgeving afgescheiden, unieke, losstaande entiteiten zijn.

Dit kun je duidelijk ervaren wanneer je weerstand, stress of piekeronrust ervaart. Dan ervaar je veel meer zelfbewustzijn en lijkt er meer afgescheidenheid te bestaan. Bij de ervaring van stress is denken immers meestal actiever. In de directe ervaring van het huidige moment is zelfbewustzijn (het ‘ik’-gevoel) en de ervaring van dualiteit (afgescheidenheid) juist afwezig. Bij sommige intense nu-momenten kan dit zelfs zover gaan dat je een spirituele, eenheids- of mystieke ervaring beleeft. Je voelt je dan verbonden met het waargenomene, met een activiteit, een persoon, de omgeving, een groter geheel, het universum of zelfs het goddelijke. Het perspectief kan op dergelijke momenten verschuiven van het jezelf ervaren als een persoonlijke ‘ik’ naar de universele ‘ik’.

De bovenstaande observatie is opvallend: het gevoel van het zijn van een unieke ‘ik’ identiteit (het ego), die als een afgescheiden eenheid van het leven functioneert en zichzelf als de doener van zijn leven ervaart, ervaren we enkel als we verstandelijk actief zijn. Wanneer we onszelf in de directe ervaring van het huidige moment verliezen, valt dit perspectief weg. Toch ben jij er nog steeds, functioneer je prima en voelt het zelfs aan alsof je het leven intenser beleeft. De mens presteert zelfs op zijn best wanneer hij in een staat van flow of in the zone verkeert. Beide ultieme staten van bewustzijn vragen om een betrokken hier-en-nu-aanwezigheid en worden gekenmerkt door de afwezigheid van zelfbewustzijn.

Tegenovergesteld kun je ervaren dat een sterke identificatie met het ‘ik’-gerichte denken en het sterk gedreven worden door afgescheidenheid een prijs kent. Stress, disharmonie en disfunctioneren zijn vooral verbonden met een sterke identificatie met en focus op het ‘ik’-gerichte en duale denken. Met het continu zoeken naar plezier en het vermijden van pijn dat daarmee samengaat. Geluk, harmonie en ontspanning ervaar je echter vooral op de momenten waarop het denkbeeldige ‘ik’ niet aanwezig is en je de spanningen die samen kunnen gaan met het ervaren van afgescheidenheid even kunt loslaten.

Meditatie en het ego

‘Als degene die mediteert verdwijnt is er sprake van meditatie.’ – Jean Klein

Het doorzien van het denkbeeldige zelf – het ego – en het bewuster worden van de al aanwezige onderliggende heelheid en verbondenheid van het leven – de non-dualiteit – is in bijna alle spirituele meditatieve stromingen van oudsher een belangrijk en zo niet het belangrijkste thema. In de hedendaagse benadering van meditatie ligt het accent bij de meeste beoefenaars in de praktijk echter vooral op zelfontwikkeling in plaats van op zelfonderzoek. De focus gaat uit naar hoe meditatie je kan helpen beter te presteren, effectiever met stress om te gaan, aan jezelf te werken of als persoon te kunnen groeien. Zonder de toegevoegde waarde van deze insteek te negeren – meditatie kan je inderdaad veel opleveren en is voor bepaalde problematieken en toepassingen een nuttig instrument – is het ook belangrijk in te zien dat onderliggend aan deze benadering een subtiele vorm van spanning schuil kan gaan.

De insteek is vaak een vorm van ‘survival’ en wordt gedreven door de onzekerheden die samengaan met het ervaren van afgescheidenheid. Aan de bron ligt de dualiteit die een ‘ik’- en ‘doen’-gerichte benadering voedt, terwijl het in de kern van het meditatieve eigenlijk gaat over de non-dualiteit. Een mogelijke valkuil die op de loer kan liggen wanneer je jezelf beperkt tot het volgen van de insteek gericht op het ontwikkelen van het zelf, is dat je de illusie van het denkbeeldige zelf (het ego) en de droom van afgescheidenheid in stand houdt of eerder versterkt in plaats van doorziet. In de bron van alle spanningen verandert er dan wezenlijk niets. Je zult ten hoogste het leven binnen de gevangenis van het ‘ik’-gerichte en duale denken vergemakkelijken of verfraaien, maar niet doorzien. Dat is jammer, want ontsnappen uit deze gevangenis, waarop vele meditatieve stromingen van oorsprong gericht zijn, hoeft niet veel moeite te kosten. De sleutel is niets anders dan je te realiseren dat je al vrij bent en dat de enige factoren die de ogenschijnlijke gevangenis in stand lijken te houden, het idee van een afgescheiden zelf en een duale kijk op het leven is.

Het is belangrijk de antwoorden, oplossingen of inzichten in een meditatief leer- en onderzoekproces niet binnen het verstandelijke te zoeken of je door de mind te laten leiden. Dat we onszelf en het leven via taal en verbeelding kunnen beschrijven en overdenken of met anderen via woorden en taal kunnen communiceren, is een groot goed, maar het is wel belangrijk dat we niet vergeten dat woorden het leven slechts beschrijven en verwoorden, maar niet het beschrevene zelf zijn.

De mind is bovendien per definitie dualistisch en ‘ik’-gericht ingesteld, denkt in termen van wat geweest is en nog gaat komen, zoekt vooral naar wat het al weet in plaats van in het nog onbekende en kan per definitie de continu veranderlijke en bewegende stroom van het huidige moment niet bijhouden en de onderliggende verbondenheid van het leven niet vatten. Het gaat in de meditatieve zoektocht bovendien niet om ‘iets’ te moeten bereiken, te ervaren, te veranderen, te vinden of op te lossen, maar wel om de dynamiek en aard van iets wat je al bent en wat er al is te onderzoeken. In de praktijk ontstaan daarom voor vele meditatiebeoefenaars of spirituele zoekers de grote doorbraken en transformaties helaas niet voor niets vooral op de momenten van overgave, loslaten en acceptatie, of wanneer het helemaal helder en duidelijk is geworden dat je via de verstandelijke weg en door te streven en te doen nooit de antwoorden of resultaten gaat vinden op de belangrijkste vragen en thema’s van de spirituele zoektocht.  

Op dergelijke momenten van acceptatie en overgave ontspant zich iets, geven het verstand en de wil zich over en krijgen de intelligentie en kracht van Zijn de volle ruimte om zich vrijuit te bewegen. De kunst is natuurlijk om niet door een crisis, overgave na een zware inspanning of door uitputting tot inzicht of verandering te hoeven komen. Via een meditatieve hier-en-nu-aanwezigheid is het wel mogelijk om voorbij te gaan aan het domein van het denken. Je kunt ook tot inzichten of wijsheid komen door het leven niet te overdenken, maar juist te leven en ervaren

Meditatie en zelfonderzoek

In principe zijn alle meditatieoefeningen geschikt om de spirituele dimensies van een meditatieve aanwezigheid via zelfonderzoek te verkennen. Belangrijk daarbij is dat je niets anders hoeft te onderzoeken en ervaren dan de realiteit zoals deze zich nu voltrekt, in plaats van dat je door training of beoefening naar een toekomstig ideaal of specifiek resultaat toe moet werken. Alles wat je buiten je huidige ervaring zoekt is immers bedacht en wordt gedreven door het verstandelijke.

De essentie van het meditatieve is altijd in iedere ervaring aanwezig en actief; je bent altijd nu – zelfs als dat niet zo voelt. De uitdaging is natuurlijk dit ook zo te gaan ervaren. Je kunt het ontstaan van spirituele ‘non-duale’ ervaringen, realisaties of inzichten echter niet afdwingen of controleren. Deze kennen hun eigen timing en laten zich niet op commando zien. Zodra je gaat streven naar een bepaalde ervaring of gericht bent op het verkrijgen van inzicht, word je automatisch gedreven door het verstandelijke.

De beste aanpak is om eventuele inzichten of leermomenten uit te nodigen door met je volle aandacht te focussen op het mediteren en/of je huidige ervaring, en het bestaan van concepten als zelfrealisatie, verlichting en non-dualiteit misschien wel geheel te vergeten of tenminste naast je neer te leggen. Vanuit het op onvoorwaardelijke wijze aanwezig zijn, leven van en ontspannen in je huidige ervaring zullen zich ofwel indien nodig vanzelf inzichten gaan aandienen of kom je tot het inzicht dat je geen inzicht nodig hebt omdat de realisatie naar boven komt dat ook het zoeken naar inzicht of realisatie ook een spanningspatroon is.

Je kunt ook aan zelfonderzoek doen via gerichte meditatieoefeningen. Deze kunnen je helpen specifieke aspecten van een meditatieve aanwezigheid of de al onderliggende non-dualiteit van het leven te onderzoeken. Wederom is de sleutel dat inzichten en bewustwording ontstaan door de realiteit van je huidige ervaring op een directe en niet verstandelijke wijze te beschouwen. Het doel is niet om tot een speciale ervaring of realisatie te komen, maar om de realiteit te leren kennen en te ervaren zoals deze is. Ik noem dergelijke oefeningen nu-meditatieoefeningen. 

Naast het beter leren kennen van de onderliggende heelheid van het leven via een meditatieve aanwezigheid is een net zo nuttige insteek inzicht te verkrijgen in dat wat je juist stress, weerstand en conflict oplevert of waardoor je juist meer gevoelens van afgescheidenheid ervaart. Het opdoen van bewustzijn kent bovendien vanuit zichzelf een helende werking en is altijd de eerste stap op het pad van verandering. Een veel gevolgde insteek in oosterse meditatieve stromingen is daarom te onderzoeken wat je nu juist niet bent, wat niet werkt of niet waar is. Aan het einde van deze insteek blijft dan over wat je wel bent of wat wel klopt of waar is.

Daarnaast zijn de inzichtmeditatieoefeningen (mindfulness en vipassana) ook voor dit doeleinde geschikt. In deze oefeningen leer je als een neutrale toeschouwer op voelende wijze gedachten, emoties en fysieke sensaties als pijn te onderzoeken. De inzichten en doorbraken die daarbij kunnen ontstaan volgen vaak eenzelfde weg als de ‘neti, neti’-benadering: het doel wordt niet bereikt door iets te doen, te gaan snappen of te gaan bereiken, maar juist door er onvoorwaardelijk mee te kunenn zijn. En vanuit een loslaten of overgave aan de neiging iets te willen snappen, bereiken, veranderen, controleren of vasthouden. Dit opent de ruimte om de dingen en zaken te kunnen zien zoals ze zijn en daarmee ook om je bewuster te kunnen worden van het ‘onware’, ‘onjuiste’ of ‘niet-nodige’. Het gevolg is dat er vanzelf een natuurlijk ontspanning kan ontstaan in dat wat wel ‘waar’, ‘natuurlijk’ of ‘de juiste weg’ is.

”Ik ben niet mijn gedachten, emoties, zintuiglijke gewaarwordingen en ervaringen. Ik ben niet de inhoud van mijn leven. Ik ben het leven. Ik ben de ruimte waarin alles gebeurt. Ik ben bewustzijn.” 
– Eckhart Tolle

Je kunt ook bewust je capaciteit vergroten om meer verbonden en present te kunnen zijn met spanningspatronen, oud zeer, blokkades en adaptieve patronen, en deze te integreren en te verwerken. Bijvoorbeeld met behulp van zenuwstelselregulatie en/of disciplines als IFS, Somatic Experiencing, Presencing of Focusing. Vaak ontstaat er na het integreren van diepere spanningspatronen en emoties een veel grotere capaciteit om aanwezig te kunnen zijn en verbinding te ervaren met jezelf, je lichaam en het vormloze of ‘transcedente’. Ook krijg je meer ruimte om diepere staten van verstilling en meditatief bewustzijn te ervaren, waarin realisaties mogelijk worden. Bovendien is een kenmerk van deze patronen en pijnpunten dat als deze actief zijn de verbinding met het moment verliest en vaak jezelf als meer afgescheiden ervaart.

Wederom is de insteek hierbij niet dat je van ‘A’ naar ‘B’ toewerkt, maar dat je, doordat een spanningspatroon of emotie wordt verwerkt, meer vanuit je ‘grote zelf’ in plaats van je ‘kleine zelf’ kunt functioneren. Dit gebeurt automatisch wanneer blokkades, emoties en spanningspatronen verwerkt worden. Wat mij betreft kunnen de insteken waarbij je gericht bent op bewustzijnsontwikkeling, zelfrealisatie en inzicht heel goed samengaan met gericht kijkt en werkt aan blokkades, spanningspatronen en schaduwen. Als je dit op de juiste manier integreert vullen de ‘top down’ en bottom-up’ insteken elkaar aan. Deze ‘waking-up’ in combinatie met ‘growing-up’ insteek voorkomt ook dat je non-dualistische meditaties en inzichten een vorm van ‘spiritual bypassing’ zijn, waarbij je door je op het spirituele te richten, juist weg beweegt van hetgeen je moeilijk vindt om toe te laten, te voelen of te leven.

Als je specifieke Nu-Meditatie oefeningen zoekt, die je kunt gebruiken voor zelfonderzoek en waarmee je kunt mediteren op het vormloze en pure aanwezig zijn lees dan mijn artikel over Nu-Meditatieoefeningen.